Een man meldt zich aan de balie om een kind te erkennen. De benodigde documenten zijn aanwezig. De moeder geeft toestemming. In de Basisregistratie Personen (BRP) en de akten van de burgerlijke stand zijn geen bijzonderheden zichtbaar.
Toch kan er een probleem zijn dat geen enkele ambtenaar van de burgerlijke stand kan zien.
Wat als de erkenner biologisch gezien een halfbroer blijkt te zijn van de moeder?
Een onwaarschijnlijk scenario?
Misschien minder onwaarschijnlijk dan we jarenlang hebben gedacht.
De wettelijke regel is helder
Bij een erkenning moet de ambtenaar van de burgerlijke stand beoordelen of sprake is van een zogenoemde te nauwe familierechtelijke betrekking. Is dat het geval, dan mag de erkenning niet plaatsvinden.
De grondslag hiervoor vinden we in artikel 1:204 lid 1 onder a Burgerlijk Wetboek. Deze bepaling verwijst naar artikel 1:41 BW. Daarin staat dat een huwelijk niet mag worden gesloten tussen personen die:
elkander, hetzij van nature hetzij familierechtelijk, bestaan in de opgaande en nederdalende lijn of als broeders, zusters of broeder en zuster.
De wetgever maakt hier een belangrijk onderscheid.
Niet alleen familierechtelijke verwantschap telt mee, maar ook verwantschap van nature.
Dat betekent dat een huwelijk, geregistreerd partnerschap of erkenning niet mogelijk is wanneer sprake is van een broer-zusrelatie of een halfbroer-halfzusrelatie. Ook niet wanneer deze verwantschap juridisch nooit is vastgelegd. Dat geldt ook voor een afstamming in de rechte lijn (vader / moeder / opa / oma / etc.).
Met andere woorden: de wet kijkt verder dan het juridisch ouderschap in de BRP.
Het probleem: wat wij niet kunnen zien
En daar ontstaat een interessante spanning.
De ambtenaar van de burgerlijke stand beschikt over gegevens uit de BRP, akten van de burgerlijke stand en eventueel buitenlandse documenten. Maar biologische verwantschappen die nooit juridisch zijn vastgelegd, zijn daarin niet zichtbaar.
Sterker nog: vaak weten betrokkenen het zelf niet.
Daardoor ontstaat een opmerkelijke situatie.
De wet verbiedt bepaalde huwelijken, partnerschappen en erkenningen vanwege biologische verwantschap, terwijl de overheid in veel gevallen geen mogelijkheid heeft om die verwantschap daadwerkelijk vast te stellen.
Deze spanning bestaat al zolang juridische en biologische afstamming niet volledig samenvallen.
Toch lijkt de maatschappelijke relevantie van dit vraagstuk de laatste jaren sterk toe te nemen.
Van donorconceptie tot verborgen familieverbanden
De afgelopen jaren zijn steeds meer situaties aan het licht gekomen waarin mensen pas op latere leeftijd ontdekken wie hun biologische familie daadwerkelijk is.
De documentaire The Man with 1000 Kids bracht wereldwijd aandacht voor de gevolgen van massale donorconceptie. Wanneer één donor honderden of zelfs duizenden genetische nakomelingen heeft, neemt de kans toe dat halfbroers en halfzussen elkaar ontmoeten zonder te weten dat zij genetisch verwant zijn.
Ook in Nederland staat donorconceptie inmiddels volop in de belangstelling.
Recent heeft de Tweede Kamer met grote meerderheid ingestemd met een motie om onafhankelijk onderzoek te laten uitvoeren naar misstanden binnen de donorconceptiepraktijk. Aanleiding daarvoor zijn verschillende signalen dat sprake kan zijn geweest van structurele tekortkomingen rondom donorregistratie, informatievoorziening en toezicht.
Het doel van dat onderzoek is juist om meer duidelijkheid te krijgen over de aard en omvang van deze problematiek.
Voor het afstammingsrecht is dat een interessante ontwikkeling.
Want hoe groter de groep mensen wordt die via donorconceptie is verwekt, hoe groter ook de kans dat biologische verwantschappen bestaan die nergens in officiële registraties zichtbaar zijn.
Het koekoekskind bestaat nog steeds
Een vergelijkbare problematiek is te horen in de podcast Koekoekskind.
Daarin horen we hoe DNA-onderzoek familiegeheimen blootlegt die soms tientallen jaren verborgen zijn gebleven. Mensen ontdekken dat hun juridische vader niet hun biologische vader blijkt te zijn. Broers en zussen blijken genetisch geen familie van elkaar te zijn. Of juist wel, terwijl niemand dat ooit heeft geweten.
Wat vroeger verborgen bleef, wordt tegenwoordig steeds vaker zichtbaar.
Niet omdat wetgeving verandert.
Maar omdat DNA-technologie steeds toegankelijker wordt.
DNA spreekt
Waar vroeger geboorteakten, erkenningen en huwelijken bepalend waren voor wat wij als familie beschouwden, zien we dat de biologische werkelijkheid steeds nadrukkelijker naar voren komt.
DNA-testen zijn toegankelijker dan ooit.
Commerciële databanken bevatten miljoenen profielen.
Familiegeheimen die vroeger soms generaties verborgen bleven, komen tegenwoordig regelmatig aan het licht.
Dat leidt tot een interessante constatering.
Ons afstammingsrecht kent nog altijd een belangrijk onderscheid tussen juridische en biologische afstamming. Maar juist op het punt van huwelijksbeletselen en erkenningen heeft de wetgever nadrukkelijk gekozen om óók rekening te houden met biologische verwantschap.
Niet alleen wat familierechtelijk vaststaat telt mee.
Ook wat biologisch waar is.
Of, zoals regelmatig wordt gezegd binnen de wereld van afstammingsvraagstukken:
DNA spreekt.
Een vraag voor de toekomst
Voor ambtenaren van de burgerlijke stand roept dit een interessante vraag op.
Hoe verhoudt een wettelijke norm die mede gebaseerd is op biologische verwantschap zich tot een registratiesysteem dat die biologische werkelijkheid lang niet altijd kan tonen?
De huidige praktijk gaat er grotendeels vanuit dat betrokkenen juiste en volledige informatie verstrekken. In de meeste gevallen zal dat ook voldoende zijn.
Maar ontwikkelingen rondom donorconceptie, DNA-databanken, verborgen afstammingsgeschiedenissen en grootschalige donoren laten zien dat de werkelijkheid soms aanzienlijk complexer is.
De kans is groot dat deze vraagstukken de komende jaren vaker op het bord van gemeenten terechtkomen.
Niet omdat de wet verandert.
Maar omdat de biologische werkelijkheid steeds zichtbaarder wordt.
Conclusie
Artikel 1:41 BW maakt duidelijk dat niet alleen juridische, maar ook biologische verwantschap een beletsel kan vormen voor een huwelijk, geregistreerd partnerschap of erkenning. Dat geldt ook voor halfbroers en halfzussen die juridisch niet als zodanig geregistreerd staan.
Tegelijkertijd beschikken gemeenten vaak niet over de middelen om dergelijke biologische verwantschappen vast te stellen. De wet vraagt dus iets wat de registratiepraktijk niet altijd kan controleren.
De ontwikkelingen rondom donorconceptie, DNA-onderzoek en verborgen familieverbanden maken deze spanning actueler dan ooit.
De vraag is dan ook niet óf deze spanning bestaat, maar hoe we daar als burgerlijke stand in de toekomst mee omgaan.
Want waar de BRP soms zwijgt, spreekt DNA steeds luider.
Meer weten over afstamming, erkenningen en complexe familierechtelijke vraagstukken?
De ontwikkelingen rondom donorconceptie, DNA-onderzoek, verborgen familieverbanden en erkenningen laten zien dat het personen- en familierecht voortdurend in beweging is. Tegelijkertijd worden de vraagstukken waarmee ambtenaren van de burgerlijke stand en medewerkers Burgerzaken worden geconfronteerd steeds complexer.
Hoe beoordeel je een erkenning wanneer er mogelijk sprake is van een te nauwe familierechtelijke betrekking? Welke betekenis heeft biologische afstamming wanneer deze niet uit de BRP of de akten van de burgerlijke stand blijkt? En hoe ga je om met internationale situaties waarin verschillende rechtsstelsels door elkaar lopen?
Het zijn vraagstukken die vragen om meer dan alleen kennis van wet- en regelgeving. Ze vragen om inzicht in de achterliggende juridische systematiek en om het vermogen om complexe situaties zorgvuldig te beoordelen.
Wilt u zich verder verdiepen in deze onderwerpen? Dan biedt Kennisinstituut Gemeenten verschillende opleidingen waarin deze vraagstukken uitgebreid aan bod komen.
B4a Nederlandse rechtsfeiten in de burgerlijke stand
In deze opleiding leert u hoe Nederlandse rechtsfeiten binnen de burgerlijke stand juridisch moeten worden beoordeeld en verwerkt. Er is veel aandacht voor afstamming, erkenningen, naamsrecht, gezag en andere familierechtelijke vraagstukken die dagelijks voorkomen binnen de gemeentelijke praktijk.
Bekijk de opleiding:
https://kennisinstituutgemeenten.nl/trainingen/b4a-nederlandse-rechtsfeiten-in-de-burgerlijke-stand/
Verdiepingscursus Burgerlijke Stand: complexe rechtsfeiten en actuele vraagstukken
Voor professionals die verder willen kijken dan de standaardcasuïstiek. In deze verdiepingscursus behandelen wij actuele ontwikkelingen, complexe dossiers en juridische vraagstukken die vragen om extra kennis en verdieping.
Bekijk de opleiding:
https://kennisinstituutgemeenten.nl/trainingen/verdiepingscursus-burgerlijke-stand-complexe-rechtsfeiten-en-actuele-vraagstukken/
S5 Personen- en familierecht (IPR)
Steeds vaker krijgen gemeenten te maken met internationale aspecten van afstamming, erkenningen, huwelijken en familierechtelijke betrekkingen. In deze opleiding leert u hoe het internationaal privaatrecht invloed heeft op de beoordeling van complexe dossiers.
Bekijk de opleiding:
https://kennisinstituutgemeenten.nl/trainingen/s5-personen-en-familierecht-ipr/
Volg de opleiding op de manier die bij u past
Onze opleidingen zijn op verschillende manieren te volgen:
- Klassikaal via open inschrijving;
- Als incompany opleiding voor uw team;
- Via onze Digitale Academie als e-learning;
- Of als blended learning-traject waarin theorie en praktijk optimaal worden gecombineerd.
Welke vorm u ook kiest, u leert van ervaren vakspecialisten die dagelijks actief zijn binnen het vakgebied Burgerzaken en die de praktijk kennen als geen ander.
Blijf vooroplopen in een vakgebied dat voortdurend verandert
De kans is groot dat vraagstukken rondom donorconceptie, DNA-onderzoek, afstamming en familierechtelijke betrekkingen de komende jaren steeds vaker op het bureau van Burgerzaken terechtkomen.
Juist daarom loont het om niet alleen de regels te kennen, maar ook te begrijpen waarom deze regels bestaan en hoe zij in complexe situaties moeten worden toegepast.
Wij nodigen u van harte uit om een van onze opleidingen te bekijken en uzelf of uw team verder te ontwikkelen. Want hoe complex de vraagstukken ook worden: een goed opgeleide professional maakt het verschil.
Bekijk de opleidingen, kies de leerwijze die bij uw organisatie past en meld u aan. Wij helpen u graag om uw kennis te verdiepen en met vertrouwen de meest complexe familierechtelijke vraagstukken te beoordelen.